همه چیز درباره یادگیری الکترونیکی

اینترنت، دنیای یادگیری را مانند خیلی مسائل دیگر متحول کرده است. در دنیای امروز دیگر دسترسی نداشتن به کلاس و کتاب و مدرس خوب، مانع یادگیری نیست و ثبت نام در دانشگاه و نشستن در کلاسهای حضوری فقط یکی از راههای یادگیری است

روشهای آموزشی در اینترنت بسیار متنوع هستند:

-         سایت هایی که ویدئوهای کلاس های درسی دانشگاه ها و  کلیپ های آموزشی افراد عادی را ارائه می دهند مانند MIT، جان هاپکینز، استنفورد، کالیفرنیا، خان آکادمی، لیندا و مکتبخانه

-         سایت هایی که آموزش متنی از طریق ایمیل ارائه می دهند مانند درسنامه و پارس ام بی ای 

-         صفحات آموزشی شبکه های آموزشی مانند انگلیسی مثل آب خوردن و لذت یادگیری گرفته

-          برنامک های آموزشی مخصوص گوشی های تلفن همراه هوشمند

اینها همه امکانات بی نظیری برای یادگیری ایجاد نموده اند که می تواند در مسیر یادگیری مادام العمر برای افرادی که علاقه مند به ارتقای دانش و مهارت های خود هستند مورد استفاده قرار گیرد. منابع آموزشی در اینترنت آنقدر فراوان شده اند که موتورهای کاوش آموزشی خاص بازیابی آنها ایجاد شده اند که از جمله آنها   SlideRule، Open Education Consortium،  Skilledup ، RedHoop هستند.

تاریخچه موک:

موک پدیده ای نسبتا جدید با عمری چهار یا پنج ساله است. اولین موک در سال 2008 توسط دانشگاه مانیتوبا ایجاد شد.  این دوره آنلاین شامل 2200 دانشجوی رایگان (که مدرک نمی خواستند) و 25 دانشجوی پولی (که مدرک می خواستند) بود. برخلاف دوره های آنلاین سنتی که یادگیرندگان عمدتا وابسته به منابع ارائه شده از طرف استاد در سامانه یادگیری هستند، این آموزش بر اساس اصول ارتباط گرایی بود که یادگیرندگان باید از طریق یک شبکه از فضاهای یادگیری مختلف درس را فرا می گرفتند.

اما تا سال 2011 موک شناخته شده نبود. دانشگاه استنفورد باعث معروفیت موک شد. در پاییز 2011 در یک دوره آموزشی آنلاین درباره هوش مصنوعی که بوسیله دو استاد استنفورد ارائه شد بیش از 160 هزار نفر از بیش از 190 کشور دنیا ثبت نام کردند. در طی یک مدت کوتاه موک ها دانشگاهیان، یادگیرندگان، صاحبان کسب و کارها، رسانه ها و عموم مردم را جذب کردند. بسیاری از دانشگاه های معروف دنیا مثل ام.آی.تی، هاروارد، برکلی کالیفرنیا و دانشگاه تگزاس به این حرکت پیوستند و دروسشان را در موک ها ارائه دادند. هر سه سازمان عمده که دوره های موک را ارائه می دهند یعنی کورسرا، اوداکس و اودسیتی در سال 2012 تأسیس شده اند. جنبش موک در سال 2012 آنقدر فراگیر شد که روزنامه نیویورک تایمز در شماره دوم نوامبر 2012 مقاله ای با عنوان "سال موک"  منتشر کرد. همچنین شماره 29 اکتبر 2012 مجله تایمز به موک اختصاص یافت.

تا سال 2012 موک ها فقط توسط آمریکا و کانادا ایجاد می شدند اما از سال 2012 به بعد دانشگاههای کشورهای دیگر نظیر انگلستان و استرالیا به حرکت موک پیوستند.  برای مثال در سال 2013، موک انگلستان با نام FutureLearn آغاز به کار کرد. در ابتدا موک ها فقط به زبان انگلیسی بودند اما اکنون موک هایی به زبانهای چینی و عربی و اسپانیایی و فرانسه هم وجود دارند. سال 2012 موک اسپانیایی با نام MiriadaX، در همان سال موک عربی با عنوان Rawq و موک چینی با عنوان XuetangX شروع به کار کردند. تعداد دوره های آموزشی موک آنقدر زیاد شده است که اکنون موتورهای کاوشی خاص آنها ایجاد شده است.

موک ها چیستند و چه تعریفی دارند:

در دنیای یادگیری اینترنت، موک به دلیل ساختار آموزشی اش که کاملا منطبق با آموزش واقعی دانشگاهی است یکی از فراگیرترین روشهای یادگیری در چهار سال اخیر بوده است. سال 2012 مدل جدیدی از آموزش آنلاین توسط بهترین دانشگاه های دنیا ارائه شد که انقلابی در آموزش آنلاین ایجاد کرد

موک یا MOOC از حروف اول Massive Open Online Course گرفته شده به معنای دوره آنلاین باز و بزرگ. موک نوعی دوره آنلاین با هدف دسترسی آزاد از طریق وب و مشارکت در مقیاس بزرگ است. این دوره معمولا شبیه دوره دانشگاهی است ولی گواهینامه معتبری برای آن صادر نمی شود.

موک اتصال شبکه های اجتماعی را کامل می کند. موک های ایجاد شده باعث تعامل چندین هزار و شاید چندین میلیون یادگیرنده را تسهیل می کند که با توجه به اهداف، دانش قبلی و مهارت های یادگیری و منافع مشترک مشارکتشان سازماندهی شده است.

موک تحقق یکی از رویاهای یونسکو است:

آموزش برای همه در همه جا و بدون هیچ محدودیتی، فارغ از تبعیض های نژادی، مذهبی و جنسیتی.

ویژگی های موک ها بطور کلی:

-     این دوره ها بر خلاف دوره های سنتی تعداد نامحدودی یادگیرنده را پشتیبانی می کنند. بعضی دانشگاه ها در حال شروع این بازی هستند که دوره های موک می توانند در بعضی جنبه ها انبوه نباشند، بطور مثال در دانشگاه سن خوزه دوره های موک توسط یک گروه پشتیبانی کننده آنلاین هدایت می شوند در همین زمان مدرسان در حال برگزاری کلاس هایی هستند که مولفه های آموزش چهره به چهره را اضافه کرده است.

-     موک ها در عین حال که رایگان هستند اما قابلیت سودآوری نیز دارند، بزرگترین شبکه امریکایی موک Coursera است که میزبانی دوره هایی از بیش از 100 دانشگاه در سراسر دنیا است. این شبکه با ایجاد دوره های رایگان مردم را به شرکت در آنها تشویق می کند البته تمام آموزش های الکترونیکی رایگان نیستند، مدارک دوره های موک در بعضی از دانشگاه ها به عنوان واحد درسی پذیرفته می شوند و در بازار کار نیز ارزشمند هستند اما نکته اینجاست که مدارک دانشگاهی الکترونیکی به افرادی اعطا می شود که هزینه پرداخت کرده باشند. بیشتر موک ها باز نیستند به این معنا که محتوایشان تحت پروانه یا لیسانس سازنده ارائه نشده است. در بعضی از دانشگاه ها محتوای ارائه شده برای افرادی که هزینه پرداخت می کنند با افرادی که رایگان ثبت نام کرده اند متفاوت است.

-     لازمه شرکت در دوره های موک فقط دسترسی به اینترنت است و کلاس ها بصورت آنلاین برگزار می شود بطوریکه دانشگاه هایی که شبکه اینترنتی درستی دارند دارای فرصت مناسب و منطقی به منظور افزایش تجربه یادگیری هستند. البته بعضی از دانشگاه ها بصورت داخلی  از فرمی از موک برای حمایت از مدل ترکیبی اداره کلاس ها استفاده می کنند،

-     بر خلاف دوره های سنتی تاریخ شروع و پایان مشخصی دارند و حتی پس از شروع دوره می توان در آنها ثبت نام نمود. هر دوره موک بین 4 تا 18 هفته به طول می انجامد. نکته ای که اینجا باید به آن اشاره کرد این است که موک ها ضرورتا نیاز به دوره ندارند و می توانند بصورت آنلاین و تشکیلات مبتنی بر پروژه کار کنند بطور مثال وقتی دانشگاهی تصمیم می گیرد که پایان یک کلاس آنلاین نباشد یادگیرندگانی که هنگام بخش اول حضور داشته اند تشکیلاتی را برای ادامه آموزش با هم سازماندهی می کنند.

-     تنها ملاک شرکت در آنها، علاقه است

-     هیچ مجوز رسمی لازم ندارند

-     معمولا هزینه ای ندارند

-      هیچ پیش شرطی ندارند

-      امکان دسترسی مردم سراسر دنیا به استفاده از محضر اساتید بهترین دانشگاه های دنیا فراهم میشود  

-       تنوع بسیاری در دوره های آموزشی دارد (از ستاره شناسی تا زیست شناسی و بهداشت و ...)

در حال حاضر دو نوع موک بسیار مورد توجه قرار دارند:

• xMOOCs: اخیرا کارشناسان خبره دانشگاه استنفورد و کمپانی هایی مثل کورسرا و یوداسیتی، هاروارد و EDX موکسی را توسعه داده اند که به آن xMOOCs می گویند و محتوا از یک منبع مرکزی مثل اساتید، مدرسان و فروشندگانی که مصرانه برای رساندن چگونگی سوددهی و خودبازدهی مدل تولیداتشان با xMOOCs کار می کنند، پخش می شود چگونگی کسب اعتبار توسط یادگیرندگان یا تعداد یادگیرندگانی که دوره موک را کامل گذرانده اند یا احراز هویت آن ها می تواند در حیطه کار xMOOCs باشد. این نوع موک ها بر روی مقیاس پذیری تاکید دارند و برداشت آن ها از بزرگ بودن، باز بودن، آنلاین بودن آموزش کمی است
• cMOOCs: شاخه Connectivist است به همین دلیل به آن cMOOCs می گویند که در کانادا حدود سال 2008 ایجاد شده است و در آن اجتماع و ملاقات های آنلاین خارج از الگوی روش تدریس سنتی به منظور ارتباط و گفتگو و پرسش و پاسخ های مورد علاقه یادگیرنده و مدرس تشکیل می شود در واقع این نوع موک ها بر روی روابط اجتماعی و ارتباطات انسانی تاکید دارند

شکل زیر به خوبی تفاوت بین  xMOOCsو cMOOCs را نشان میدهد و نشاندهنده تنوع زیاد دوره های آموزشی موک است:

تفاوت انواع موک ها:

رویکرد اصلی موک ها بسیار به دوره های آموزشی از راه دور آنلاین شبیه هست و این رویکرد شامل موارد زیر می باشد:

• تولیدات ویدیویی
• مولتی مدیاها (چندرسانه ای ها)
• منابع نوشتاری
• ارزیابی های الکترونیکی
• بازخوردهای خودکار
• بازی های مشارکتی
• دروس معمولا حاوی متون و منابع مطالعاتی به صورت الکترونیکی، فایل های صوتی و تصویری تدریس استاد، ویدئوهای آموزشی، فروم های بحث و گفتگو، تکالیف هفتگی و آزمون هستند.

رویکردهای آموزشی موک ها:

1-     نقش علمی: در این دوره ها سخنرانی ها می تواند نقش مکمل آموزش های چهره به چهره باشند و با استفاده از آن می توان نوآوری ایجاد کند.

از لحاظ طراحی آموزشی انتخاب های متعددی می توان داشت:

• یاد دهنده کنترل کامل بر یادگیرنده و موضوع دارد
• یادگیرنده درجه بالایی از مالکیت، کنترل بر مهارت ها و تخصص را دارد و از خدمات، ابزارها و جوامع یادگیری استفاده می کند و حتی با  افراد خارج از آن ارتباط برقرار می نماید  

2-     ارزیابی: در این دوره ها فرصتی برای مدرسان و یاد دهنده ها ایجاد می شود که مدل ارزیابی را تغییر  دهند. در این حالت آزمون و نوشته های معمولی وجود ندارد و پس از آزمون از طرف موک درجه اعطا می شود. مدرس در اینجا نقش ارزیاب فعالیت های یادگیرندگان را دارد، موک می تواند بصورتی طراحی شود که خودکار یادگیرنده را ارزشیابی کند و وی هر لحظه نتیجه کارهای خودش را مشاهده نماید. نمونه ارزیابی های پیش گفت پورت فولیوهای الکترونیکی است که می تواند شامل ارزیابی همسالان نیز باشد و در این موارد یادگیرندگان می توانند از نمونه کارهای دستی که یاد دهنده یا مدرس قبلا تهیه و آماده کرده استفاده کنند.    

در تحقیقی که در دانشگاه استنفورد انجام شده محققان دریافتند که موفق ترین یادگیرندگان کسانی بودند که بدون در نظر گرفتن ارزیابی و نتیجه آن، دوره آموزشی را گذرانده بودند.       

3-     طراحی درس: هدف در استفاده از موک ها تسهیل یادگیری، تغییر نقش یاد دهنده به تسهیل کننده  است، از طرفی در دوره های موک یادگیری بصورت مشارکتی از طریق شبکه است و یادگیرنده به یک یادگیرنده مادام العمر تبدیل می شود و این فراتر از مرزهای آموزش های سنتی می باشد.

در این راستا

•  محتوا می تواند متمرکز یا کاملا باز باشد
• مدرس می تواند فعالیت ها را کنترل کند یا بدون کنترل باشد
• مدرس می تواند تکالیف یادگیرندگان را مشخص کند یا اینکه دست آن ها را باز بگذارد تا از هر طریقی که می توانند نمره کسب کنند

موک ها چه فوایدی دارند؟

-     عدم وجود محدودیت های کلاس های رسمی

-     به اشتراک گذاشتن آموزش ها، فعالیت ها و افکار و در نتیجه نقد و بررسی توسط کلیه یادگیرندگان (یادگیری مشارکتی)

-     دسترسی راحت و آسان، برای شرکت در دوره های موک فقط اتصال به اینترنت لازم است

-     دوره های موک معمولا رایگان هستند

-     دوره های موک با ابزارهای رایگان که در ابنترنت وجود دارد و با هزینه کم یا حتی رایگان قابل راه اندازی هستند

-     یادگیرندگان تا زمانی که دوره در دسترس است می توانند در آن شرکت کنند و این ناشی از قابلیت انعطاف آن می باشد

-     یادگیرندگان تکالیف خود را در زمانی که خودشان دوست دارند در بازه زمانی گسترده تری انجام و ارائه می دهند

-     شرکت در دوره های موک باعث افزایش مهارت دیجیتال و شرکت در شبکه های اجتماعی می شود، دوره های موک پتانسیل آموزشی بسیاری دارند

-     میلیون ها نفر در دوره های آنلاین، آزمون ها و نرم افزارها شرکت می کنند و از آنجا که تمام پاسخ های درست و نادرست مستند می شوند، حجم عظیمی از داده جمع آوری می شود و از این طریق تجزیه و تحلیل های آموزشی صورت می گیرد که می تواند به مدرس کمک کند تا بینش بازتر و درک عمیق تری از آموزش داشته باشند

-     پیتر نورویگ که یکی از پیشکسوتان موک است می گوید: شانس تجربه کردن آموزش تک تک افراد در دوره های آنلاین  بیشتر از یک کلاس درسی پر جمعیت سنتی است و فروم های آنلاین می تواند با کمک به مشارکت افراد مشکلاتشان را حل کند و این امر بتدریج می تواند تهدیدی برای آموزش های سنتی باشد

آیا موک ها مضرات و مشکلاتی دارند؟

-     بعضی از منتقدان می گویند محیط کامپیوتری، استقلال فکری و جلوه های خلاقانه را سرکوب می کند. بعضی دیگر می گویند که هرچند موک ها می توانند در تئوری به کمک یادگیرندگان محروم بیایند اما تاکنون تقرییا تمام شرکت کننده ها از اقشار تحصیل کرده و از کشورهای توسعه یافته بوده اند

-     زیر ساخت های شبکه  و دسترسی به اینترنت که از شروط لازم برای شرکت در این دوره ها می باشد بخصوص در نقاط محروم وجود ندارد

-     ارتباط با گروه های سنی متفاوت می تواند در ارتباط یادگیرندگان با همسالان خود تاثیر بگذارد

-     یادگیرندگان معمولا عادت دارند که آموزش های خود را بصورت سنتی دریافت کنند و اگر قرار باشد بصورت ناگهانی به شکل موک ارائه شود بازدهی لازم را نخواهد داشت

-     دوره های موک معمولا  بدلیل عدم کنترل کامل،می تواند باعث انحراف یادگیرندگان از موضوع اصلی و توجه آن ها به سمت سرگرمی ها باشد

معرفی موک های مشهور در جهان:

1-    COURSERA: www.coursera.org

یک شرکت فن آوری آموزشی  انتفاعی است و توسط افرادی مثل Dophne Koller از دانشگاه استنفورد در Mountain View کالیفرنیا تاسیس شده است، کورسرا میزبان دوره هایی از بیش از 100 دانشگاه در سرتاسر جهان است و معمولا دوره های آن اگر بدون دریافت مدرک معتبر باشد رایگان می باشد. دوره های آن تا زمانی که در دسترس باشند قابل پذیرش هستند. معادل بریتانیایی این کورسرا،  Futurelearn می باشدکه بیش از نیمی از 40 دانشگاه برتر بریتانیا دوره های خود را از طریق این پلت فورم ارائه می دهند.

2-    EDX: www.EDX.org

یک پلت فورم باز و غیر انتفاعی است که توسط دانشگاه هاروارد و انستیتوی تکنولوژی ماساچوست (MIT) راه اندازی شده است. این سرویس دوره های آموزشی آنلاین و رایگانی را که سایر موسسه ها و دانشگاه ها ی مختلف ارائه داده اند را در اختیار علاقه مندان قرار می دهد

در حقیقت هدف EDX در دسترس قرار دادن دوره های آموزشی برای تمام سنین و در تمامی کشورها است و EDX این شعار را سر لوحه کارش قرار داده است "آینده تحصیلات آنلاین، برای همه، همه جا و همه وقت"  در پایان بعضی کلاس ها در صورت قبولی گواهینامه هم اعطا می شود.

3-    ACADEMIC ROOM: www.academicroom.com

در این سایت آموزشی شیوه آموزشی تعاملی باز و رایگان است بطوریکه مدرس با یادگیرنده، مدرس با مدرس، یادگیرنده با یادگیرنده اطلاعاتشان را به اشتراک می گذارند.

4-    یوداسیتی: www.udasity.com

یک موسسه آموزشی انتفاعی است که در سال 2012 توسط یکی از اساتید دانشگاه استنفورد و دو نفر از کارآفرینان تاسیس شده است و بیشتر دوره های علمی و کار آفرینی برگزار می کند، دوره ها و مدارک رایگانند ولی اعلام شده بزودی برای شرکت در دوره ها باید هزینه پرداخت کرد.

دوره های موک در ایران:

در هیچ کدام از دانشگاه های ایران دوره های موک بصورت گسترده و فعال وجود ندارد و اگر هم وجود داشته باشد بصورت مقطعی و جزئی بوده مانند "سایت مکتبخانه" که به همت دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف فیلم های تدریس اساتید را منتشر می کنند بدون اینکه ویژگی تعاملی داشته باشد.

این سایت زیر مجموعه سایت بزرگ خان آکادمی است (یک موک است که توسط سلمان خان که متولد و ساکن امریکا است با آدرس khanacademy.org  تاسیس شده است.

بعضی دیگر از سایت های موجود در ایران بصورت تخصصی اداره می شوند و این افراد اطلاعات خود را می فروشند البته اینها نمی توانند بعنوان نمونه کاملی از موک معرفی شوند.

چه راهکارهایی می توان داشت تا فرهنگ استفاده از موک ها در ایران شروع شود و جا بیفتد؟

• مدرسان می توانند جلسات درس خود را ضبط کنند و از طرق مختلف مثل سایت آپارات یا بصورت CD و...در اختیار یادگیرندگان قرار دهند،  تا آن ها با حالت خوشایندتری در تعطیلات یا در موقعیت های دیگر از آن ها استفاده نمایند و در کلاس رفع اشکال مشکلات خود را بپرسند. در این حالت جای تدریس و تکلیف در کلاس درس و خانه عوض می شود
• مدرسان می توانند آزمون های خود را با کمک نرم افزارهایی مثل Edmodo و همچنین بصورت آنلاین برگزار کنند تا یادگیرندگان ضمن اخذ از فیدبک سریع از کار و نتیجه تلاش خود لذت ببرند

پس می توان چنین نتیجه گرفت که برای رشد و توسعه دانش باید یک روش تدریس تعاملی خلاقانه، هیجان انگیز و کم هزینه  که حالت کسالت آور روش های سنتی را کم کند را ایجاد کرد و با آگاهی بر آسیب ها و فواید آن  و فرهنگ سازی استفاده از آن به جنگ چالش های پیش رو رفت.

منابع:

Definition Massive Open Online Courses (V1.1) 1 / 5
Definition Massive Open Online Courses (MOOCs)
Version 1.1 dated 12 March 2015